W praktyce obrotu nieruchomościami problem lasu ochronnego pojawia się częściej, niż mogłoby się wydawać – zwłaszcza w przypadku działek zalesionych położonych w mieście albo w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Ustalenie, czy dany grunt rzeczywiście ma status lasu ochronnego, a następnie czy status ten nie został później skutecznie uchylony, ma kluczowe znaczenie dla dalszego sposobu korzystania z nieruchomości, a nierzadko także dla planowanych inwestycji.
Jak ustalić, czy mamy do czynienia z lasem ochronnym?
Zgodnie z art. 15 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (dalej jako: „UoL”) za lasy ochronne mogą być uznane lasy, które spełniają określone przesłanki lub są położone w danej lokalizacji. Przepisy przewidują określony tryb uznania lasy za ochronne lub pozbawienia ich tego charakteru. Nie można jednak zapominać o art. 77 UoL. Przepis ten stanowi, że lasy zaliczone do lasów ochronnych na podstawie wcześniejszych regulacji zachowują ten charakter w rozumieniu obecnej ustawy. Oznacza to, że badanie statusu nieruchomości trzeba cofnąć do stanu na dzień 31 grudnia 1991 r., czyli do momentu bezpośrednio poprzedzającego wejście w życie UoL.
Do lasów ochronnych – zgodnie z art. 11 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 1991 r., zalicza się m.in.: grunty leśne znajdujące się w granicach administracyjnych miast, jak również grunty leśne znajdujące się w odległości do 10 km od granic administracyjnych miast liczących ponad 50 tys. mieszkańców lub w których zatrudnionych jest w przemyśle ponad 5 tys. osób; w uzasadnionych wypadkach lasy ochronne można wyznaczać wokół mniejszych miast.
Wobec tego, weryfikując, czy grunt ma status lasu ochronnego, należy dokonać oceny na dzień 31 grudnia 1991 r. Po pierwsze, czy działka stanowiła las i była ujawniona w ewidencji gruntów i budynków jako las, a po drugie, czy znajdowała się w granicach administracyjnych miasta lub w odległości do 10 km od granic administracyjnych miasta liczącego ponad 50 tys. mieszkańców. Takie lasy stawały się lasami ochronnymi z mocy samego prawa, bez potrzeby wydawania odrębnej decyzji.
Niezależnie od tego, w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego powinny być uwzględnione ustalenia planów urządzenia lasu dotyczące granic i powierzchni lasów, w tym lasów ochronnych.
Czy w międzyczasie doszło do pozbawienia statusu lasu ochronnego?
W przypadku ustalenia, że las jest lasem ochronnym, należy dodatkowo ustalić, czy nie doszło później do pozbawienia charakteru ochronnego. W zależności od okresu obowiązywania przepisów były różne formy wydania takiego rozstrzygnięcia, np. zarządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, czy też decyzja wojewody.
Co w przypadku, gdy las nadal posiada status lasu ochronnego?
Status lasu ochronnego wiąże się z istotnymi ograniczeniami w zakresie korzystania z nieruchomości. Wynika to ze szczególnych funkcji, które pełnią lasy ochronne. W związku z tym w lasach ochronnych obowiązuje szczególne sposoby prowadzenie gospodarki leśnej. Zasadą jest również, że w lasach ochronnych właściciele mają prawo w zasadzie wyłącznie do wznowienia budynków i budowli służących gospodarce leśnej, obronności lub bezpieczeństwu państwa, oznakowaniu nawigacyjnemu, geodezyjnemu, ochronie zdrowia oraz urządzenia służące turystyce.
Wobec tego już sam status lasu ochronnego może więc istotnie utrudniać realizację przedsięwzięć inwestycyjnych o innym charakterze.
Należy jednak mieć na uwadze, że obecnie obowiązujące przepisy przewidują możliwość pozbawienia charakteru ochronnego lasu w określonym ustawą trybie. Zgodnie z art. 16 ust. 1a UoL starosta, po uzgodnieniu z właścicielem lasu i po zasięgnięciu opinii rady gminy, w drodze decyzji, uznaje las za ochronny lub pozbawia go tego charakteru – w odniesieniu do lasów stanowiących własność prywatną. Natomiast zgodnie z art. 16 ust. 1 UoL – Minister właściwy do spraw środowiska, w drodze decyzji, uznaje las za ochronny lub pozbawia go tego charakteru, na wniosek Dyrektora Generalnego, zaopiniowany przez radę gminy – w odniesieniu do lasów stanowiących własność Skarbu Państwa.
Pozbawienie charakteru ochronnego lasu może nastąpić, gdy ustały przesłanki zakwalifikowania lasu jako ochronnego, a także gdy inne względy brane pod uwagę przez organ w ramach uznania administracyjnego przemawiają za pozbawieniem lasu charakteru ochronnego (wyrok WSA w Gliwicach z 20 października 2020 r., II SA/Gl 448/20, LEX nr 3106864). W postępowaniu tym chodzi o: „wykazanie, czy aktualnie nie zachodzą podstawy do wskazywanej wyżej ochrony określonych elementów środowiska naturalnego, które wymagają utrzymania w ramach lasu ochronnego lub wykazania, że las o statusie ochronnego utracił taki walor. Należy pamiętać, że funkcja ochronna lasu związana jest z istnieniem interesu społecznego, ponieważ utrzymanie środowiska naturalnego w niezmienionej formie jest wartością samą w sobie dla ówcześnie funkcjonujących społeczeństw. Stąd określone prawem rygory z tym związane, które tylko na zasadzie wyjątku pozwalają na odstąpienie od np. celów ochronnych lasu. W żaden sposób nie przystaje do tak zakrojonego zakresu postępowania wskazywany „zamiar inwestycyjny”, tym bardziej, że przepisy ustawy o ochronie gruntów rolnych i leśnych nie wykluczają możliwości zainwestowania na terenie lasów ochronnych (patrz: art. 9 tej ustawy)” (wyrok NSA z dnia 6 grudnia 2017 r., sygn. akt: II OSK 508/17, LEX 2411593). Wykazanie tych przesłanek dotyczy również tych lasów, które zostały uznane za las ochronny z mocy samego prawa.
Wobec tego, właściciele nieruchomości stanowiących własność prywatną muszą pamiętać, że – o ile zachodzą ku temu przesłanki, mogą złożyć wniosek o pozbawienie lasu charakteru ochronnego. W postępowaniu tym należy wykazać, że las utracił funkcję lasu ochronnego. W tym celu będą przeprowadzane oględziny i uzyskiwane będą właściwe opinie np. leśników bądź biegłych z zakresu ochrony i kształtowania środowiska oraz planowania przestrzennego. Biegli wówczas zweryfikują, czy las przestał pełnić funkcje ochronne, z uwzględnieniem skutków społecznych, przyrodniczych i ekonomicznych. Organ podejmując rozstrzygnięcie w przedmiocie pozbawienia charakteru lasu ochronnego lasu powinien również uwzględnić interes społeczny i słuszny interes obywatela.
Podsumowanie
W praktyce status lasu ochronnego może w istotny sposób ograniczać możliwość realizacji zamierzeń inwestycyjnych. Nie ma jednak charakteru absolutnego – przepisy przewidują możliwość jego zniesienia, o ile zostanie wykazane, że las utracił funkcje uzasadniające ochronę. Ostatecznie decydujące znaczenie ma więc nie sam zamiar inwestycyjny, lecz ocena aktualnych funkcji lasu.
