Tworzenie sztucznych warunków w celu uzyskania płatności najczęściej następuje na skutek podziału gospodarstwa rolnego poprzez wydzierżawienie części nieruchomości wchodzących w jego skład na rzecz podmiotów trzecich. Te następnie występują o przyznanie płatności do ARiMR. W takiej sytuacji stroną postępowania, tj. podmiotem składającym wniosek o przyznanie płatności, jest dzierżawca. Który podmiot w taki razie będzie miał obowiązek zwrotu nienależnie pobranych środków? Osoba występująca o przyznanie płatności czy podmiot faktycznie czerpiący korzyści ekonomiczne z podziału gospodarstwa na mniejsze jednostki?
Postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranych płatności
W przypadku podejrzenia stworzenia sztucznych warunków ARiMR wszczyna odrębne postępowanie administracyjne w sprawie zwrotu środków publicznych. Postępowanie to kończy się wydaniem decyzji administracyjnej przez właściwego kierownika biura powiatowego ARiMR. Organ ustala, czy w danej sprawie doszło do nienależnego lub nadmiernego pobrania płatności, a następnie określa kwotę środków podlegających zwrotowi.
Gdy beneficjentem środków pozostaje dzierżawca będący stroną postępowania w sprawie przyznania płatności, zasadniczo to on ma obowiązek ich zwrotu.
Czy ARiMR może natomiast dochodzić zwrotu środków od podmiotu, który choć formalnie nie był stroną postępowania o przyznanie płatności, był faktycznym odbiorcą uzyskanej pomocy (czyli np. dochodzić zwrotu od wydzierżawiającego).
Zwrot nienależnie pobranych płatności od faktycznego odbiorcy
Zgodnie z art. 7 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) nr 2988/95 środki administracyjne i kary mogą być stosowane nie tylko wobec podmiotów, które popełniły nieprawidłowości, lecz także wobec osób:
- uczestniczących w tej nieprawidłowości,
- na których ciąży obowiązek poniesienia odpowiedzialności za nieprawidłowości lub zapobiegania im.
Krąg podmiotów objętych odpowiedzialnością jest zatem szeroki. Obejmuje każdą osobę, która swoimi działaniami doprowadziła do powstania nieprawidłowości mogącej naruszyć interesy finansowe Unii Europejskiej.
W prawie polskim takie rozwiązanie wprowadzono 2 kwietnia 2014 r. ustawą z dnia 24 stycznia 2014 r. o zmianie ustawy o ARiMR (Dz. U. z 2014 r. poz. 341) poprzez dodanie art. 29 ust. 1a. Zgodnie z tym artykułem obowiązek zwrotu środków publicznych obejmuje również podmioty niebędące stronami postępowania w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej, które nienależnie lub w nadmiernej wysokości pobrały te środki.
W orzecznictwie sądów administracyjnych pojawiło się stanowisko, że przepis ten znajduje zastosowanie od dnia jego wejścia w życie także do stanów faktycznych, w których do pobrania nienależnych środków doszło przed tą datą. Postępowanie w sprawie zwrotu środków nie zmierza bowiem do ukształtowania stosunków prawnych istniejących w przeszłości. Jego celem jest ustalenie, czy wypłacona płatność miała charakter nienależny (por. wyrok WSA w Kielcach z 2.08.2018 r., I SA/Ke 215/18, LEX nr 2534639). Pogląd ten nie jest jednak jednolity w judykaturze (por. wyrok NSA z 26.10.2017 r., II GSK 24/16, LEX nr 2411860).
Wnioski
W przypadku gdy płatność została formalnie przyznana beneficjentowi (np. dzierżawcy), lecz rzeczywistym jej odbiorcą była inna osoba uczestnicząca w tworzeniu sztucznych warunków, obowiązek zwrotu środków może zostać nałożony bezpośrednio na tę osobę. Oznacza to, że decyzja o zwrocie nienależnie pobranych płatności może zostać wydana wobec podmiotu, który faktycznie odniósł korzyść ekonomiczną z uzyskanego wsparcia. Nie będzie miało znaczenia, że nie był stroną w postępowaniu o przyznanie płatności.
Więcej na temat sztucznych warunków
Prawo rolne – Bieluk i Partnerzy
